Stanisław Wójcicki

Śladami Ubogiego z Asyżu: Greccio jako laboratorium współczesnej wrażliwości wizualnej – podsumowanie wyjazdu studyjnego w ramach projektu naukowego Zespołu Badawczego „Sztuka i Metafizyka”.

Współczesny artysta wizualny działa w świecie permanentnego przebodźcowania, w którym cyfrowy szum, natłok obrazów i algorytmicznie sterowana doskonałość paradoksalnie prowadzą do znieczulenia zmysłów. W tym kontekście powrót do źródeł franciszkańskich – a w szczególności wyprawa studyjna szlakiem wiodącym do Greccio – nie jest wyłącznie nostalgiczną podróżą historyczną w 800. lecie śmierci św. Franciszka. To radykalny akt artystycznego i egzystencjalnego uproszczenia, zapoczątkowany przez tego rewolucjonistę uważności, którego intuicje mogą stać się ożywczym lekarstwem dla współczesnej sztuki.

Kontekst projektu i realizacja wyprawy

Zespół Badawczy „Sztuka i Metafizyka”, działający przy Instytucie Malarstwa i Edukacji Artystycznej Uniwersytetu Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie, odbył wizytę studyjną w regionie Umbria we Włoszech. Wyjazd zrealizowano w ramach projektu badawczego pt. Obraz pustego żłóbka w Greccio jako prefiguracja dioramy, performance i misteryjności sztuki. Jest to już kolejna odsłona poszukiwań wokół chrześcijańskich korzeni oraz artefaktów kultury zachodnioeuropejskiej, które otwierają pole do pytań o wpływ ich znaczeń na dzisiejszą sztukę wizualną.

Wyprawa śladami życia i działalności św. Franciszka zrealizowana została dzięki gościnności Wspólnoty „Betlejem” z Jaworzna. Ks. Mirosław Toszy oraz Anna Wyjadłowskiej, którzy swoją obecnością wnieśli światło w rytm dnia domu wspólnotowego Belvedere, stając się dla członków Zespołu przewodnikami,  na  franciszkańskich ścieżkach. Otworzyli przed zespołem przestrzeń wszystkich kluczowych miejsc związanych z pobytem  Asyżanina w Dolinie Reatyńskiej: Dzięki nim doświadczanie kultury i duchowości  sanktuariów w Greccio, Fonte Colombo, La Foresta przyniosło nas w czasy pierwszych wspólnot franciszkańskich. Gospodarze Domu Belvedere okazali się bardzo wrażliwymi odbiorcami naszych prac. Kontakty te już przynoszą owoce, bo trwają prace nad przeniesieniem wystawy z Greccio do domu Wspólnoty Betlejem w Jaworznie. Również sam Asyż przyniósł nam nowe kontakty, dzięki życzliwości franciszkanina Marka Kołodziejczyka, posługującego w Bazylice św. Franciszka, który poświęcił nam czas i wprowadził do miejsc, gdzie zwykli turyści nie mają wstępu. Inspirującym doświadczeniem było również zwiedzanie Międzynarodowego Muzeum Szopek wraz z jego dyrektorem prof. Enrico Genovesi. 

Wystawa „Bogate ubóstwem” i działania w przestrzeni miejskiej

Członkowie zespołu, zapoznając się z tradycją i współczesnym kontekstem miejsc związanych z osobą św. Franciszka, zaznaczyli swoją obecność w Greccio poprzez  przygotowanie wystawy zatytułowanej Bogate ubóstwem w Sali im. Giovanniego Velity. Do udziału w ekspozycji zaproszono również innych artystów z Instytutu Malarstwa i Edukacji Artystycznej oraz kilku twórców spoza tego grona, zainteresowanych badaniami w obszarze sztuki religijnej.

Wystawa nawiązywała do franciszkańskiego paradoksu, w którym rezygnacja z dóbr materialnych otwiera przestrzeń dla głębszego doświadczenia piękna i wspólnoty. Kuratorzy wystawy – dr Jacek Pasieczny i mgr Stanisław Wójcicki – przy wsparciu koordynacyjnym i merytorycznym dr Bernadetty Stano, zaprosili do refleksji nad relacją między ascezą a bogactwem, brakiem a obfitością oraz jednostką a wspólnotą. Większość dzieł powstała na opalonych deskach – darze od Wspólnoty „Betlejem” z Jaworzna – co symbolicznie rozszerzyło wspólnotowy wymiar całego przedsięwzięcia.

W wystawie udział wzięli: Marek Batorski, Sebastian Bożek, Iwona Brandys, Agnieszka Daca-Ferenc, Anna Grąbczewska, Piotr Jargusz, Łukasz Klimek, Kinga Łapot-Dzierwa, Łukasz Murzyn, Ernest Ogórek, Jacek Pasieczny, Agnieszka Solewska, Rafał Solewski, Sebastian Stankiewicz, Bernadeta Stano, Dorota Szczepanek oraz Stanisław Wójcicki.

Działania w Greccio wykraczały poza ramy tradycyjnej ekspozycji. W przestrzeni miasteczka odbyły się wydarzenia o charakterze performatywnym oraz mappingi na fasadzie XIV-wiecznego kościoła Santa Maria del Giglio. Pokazom towarzyszyła performatywno-poetycka narracja Rafała Solewskiego, oparta na ilustracjach wizualnych Stanisława Wójcickiego. Projekt ten stanowił fuzję tradycyjnej ilustracji i badań nad tekstem literackim z dynamicznym wielkoformatowym pokazem multimedialnym. Na fasadzie świątyni zaprezentowano również poetyckie filmy wideo autorstwa Łukasza Murzyna.

Franciszkańskie lekcje dla współczesnego twórcy

Co zatem dzisiejszy twórca, poszukujący własnego języka w murach Instytutu Malarstwa i Edukacji Artystycznej, może odnaleźć w surowym krajobrazie Doliny Reatyńskiej?

Nowa definicja zachwytu: Franciszek uczy na nowo relacji ze światem. Jego słynna Pochwała stworzenia nie była naiwnym zachwytem nad sielską przyrodą, lecz głębokim, metafizycznym uznaniem autonomii i godności każdego elementu materii. Artysta poruszony koncepcją życia w zespoleniu z naturą przestaje światem władać i go kolonizować; wraz z Franciszkiem wchodzi w rolę słuchacza szeptów w szczelinach skał.

Archetyp instalacji i performansu: Greccio zajmuje w tej topografii miejsce szczególne. To tutaj w 1223 roku Franciszek zorganizował pierwszą w historii żywą szopkę. Nieco lepszym i miej mylącym określeniem tego wydarzenia, używanym przez badaczy, jest: „szopka eucharystyczna” Z perspektywy współczesnej teorii sztuki gest ten można odczytać jako archetyp performansu lub pierwszej instalacji site-specific. Biedaczyna nie namalował obrazu ani nie wyrzeźbił figur – uobecnił tajemnicę poprzez fizyczną przestrzeń, zapach siana, ciepło ciał zwierząt i obecność ludzi. Dla współczesnych artystów wizualnych droga do Greccio staje się pytaniem o granice reprezentacji: jak dotknąć sacrum, nie wpadając w zużyte schematy religijnej ikonografii? Jak sprawić, by materialność dzieła – faktura, gęstość podłoża, światło – stały się wehikułem dla tego, co niewyrażalne?

Artystyczna asceza (povertà): Doświadczenie samotności i surowości pustelni rozrzuconych na szlaku rodziło pytania o status samego procesu twórczego jeszcze przed opuszczeniem Krakowa. Wyprawa studyjna udowodniła, że odejście od bezpiecznych, przetestowanych form wypowiedzi artystycznej oraz konfrontacja z ciszą i prostotą wymuszają twórczą ascezę. Nawiązuje to wprost do franciszkańskiego ideału ubóstwa. W sztukach wizualnych może ono oznaczać rezygnację z efekciarstwa, z nadmiaru formy czy ulubionego formatu na rzecz narzuconej dyscypliny – w tym przypadku ograniczonej strukturą wypalonej deski). Wymusza to skupienie na esencji i odrzucenie tego, co zbędne.

Odwaga bycia bezbronnym: Kontakt z duchowością franciszkańską w jej fizycznym, geograficznym kontekście daje współczesnemu artyście odwagę do bycia bezbronnym wobec natury. Uczy, że błąd, chropowatość materiału czy nieprzewidywalność plamy malarskiej mogą być miejscem, przez które prześwituje prawda.

Perspektywy i podsumowanie

Droga do Greccio nie kończy się w samym sercu umbryjskiego sanktuarium. Dla naszego Zespołu staje się ona punktem wyjścia i otwartym horyzontem dla dalszych działań artystycznych oraz naukowych. Doświadczenia przywiezione z tej wyprawy – szkice, notatki wizualne, fotografie, ale przede wszystkim wewnętrzne przeobrażenia – domagają się transformacji w materię artystyczną.

Niniejsze podsumowanie otwiera zatem nowy rozdział. Staje się impulsem do podjęcia dyskursu w ramach nadchodzących wystaw i publikacji, gdzie zebrana, subiektywna pamięć miejsc spotka się z obiektywnym językiem współczesnej wypowiedzi artystycznej. Przekonaliśmy się, że metafizyka w sztuce jest realnym, zmysłowym doświadczeniem, które zaczyna się tuż pod naszymi stopami – w kamiennych grotach, w świetle poranka i w ciszy, która otwiera oczy i uszy na akt tworzenia.

 

Poniżej prezentujemy galerię prac prezentowanych na wystawie w Greccio w Sali im. Giovanniego Velity wraz z odautorskimi komentarzami.

 

 

Marek Batorski Jedność z naturą

Sebastian Bożek Z ciemności ku jasności

Prezentowany asamblaż jest refleksją nad procesem puryfikacji, transformacji oraz uwalniania się z okowów materii. Centralny element kompozycji – zwęglona deska – może być odczytany jako symbol vanitas. Ogień, choć powszechnie kojarzony z destrukcją i rozpadem, w koncepcji pracy zyskuje wymiar oczyszczający. Trawiąc fizyczną postać obiektu, usuwa to, co nietrwałe i ograniczone, tworząc „czystą kartę” pod nowy fundament wartości.

Główny motyw obudowany jest fragmentami rozbitego obiektu architektonicznego, który w założeniu miał być stabilny, trwały i wieczny, a okazał się kruchy i podatny na zniszczenie. W tej relacji to właśnie spalone drewno emanuje niezwykłą siłą. Promienie przechodzące przez pęknięcia i ubytki w desce rozpraszają ciemność, ukazując drogę sublimacji. Ten wizualny dualizm staje się metaforą nadziei, żaru i pierwiastka duchowego, który okazuje się silniejszy niż destrukcja.

Dzieło zakorzenione jest w uniwersalnych archetypach – od motywu Feniksa rodzącego się z popiołów po chrześcijańską refleksję nad przemijaniem („Z prochu powstałeś…”). Rozpad dóbr materialnych nie oznacza tu tragedii, lecz rytualne wyzwolenie. Wyrzeczenie się nadmiaru może pozwolić zbudować świat głębszych, trwałych sensów.

 

Iwona Brandys Żółty brat

Agnieszka Daca-Ferenc Dynamika duchowa albo stygmatyzacja świętego Franciszka

W dzień Podwyższenia Krzyża Świętego 14 września 1224 roku, na górze Alwernia święty Franciszek ujrzał otoczonego skrzydłami Serafina ukrzyżowanego Jezusa, który udzielił mu łaski ran współcierpienia.

Prezentowana na wystawie praca jest nawiązaniem do obrazu Giotta di Bondone z Luwru. W kształt hostii zamknięte zostały linie, które na obrazie Mistrza przeszywają dłonie, stopy i bok świętego Franciszka, pozostawiając na nich znaki męki Zbawiciela.

 

Anna Grąbczewska W 10. tygodniu życia Jezusa Chrystusa

 

Piotr Jargusz Bogate ubóstwo

Znak krzyża ze sznurka. Szary biedny papier (efekt klejenia moich obrazów ulicznych) Dar. Zapakowany. Znak przechodni. Sprawczy.

 

Łukasz Klimek Kapturka, łac. Sylvia atricapilla

Technika: cyjanotypia na drewnie 

 

Kinga Łapot-Dzierwa z cyklu: Przydasie

Praca powstała z łączenia starych szkiców, wydruków itp. W ten sposób nadaję starym obrazom nowe życie

 

Łukasz Murzyn

Łukasz Murzyn

Ernest Ogórek Largo na deskę i silniczek elektryczny

Z materii zubożonej przez ogień, powstaje niewielki gest przypominający życie. Pełnia nie musi wynikać z dodawania, lecz z uważności wobec tego, co już istnieje.

 

Agnieszka Solewska Agnus Dei

Technika: malarstwo inspirowane ikoną na desce (odwrócona perspektywa, złocenia i żłóbek przypominający sarkofag) oraz koronka

Św. Franciszek po przybyciu do Greccio znalazł żłób z sianem, wołu i osiołka. Następnie kapłan uroczyście odprawił na żłobie Eucharystię, ukazując związek między Wcieleniem Syna Bożego a Eucharystią.

Syn Boży – Baranek Boży znajduje miejsce tam, gdzie zwierzęta przychodzą jeść. Siano staje się pierwszym posłaniem dla Tego, który objawi się jako „chleb, który z nieba zstąpił” (J 6, 41). Św. Augustyn napisał: „W żłobie położony stał się pokarmem naszym”.

 

Bernadeta Stano Dla Franciszka. Ukryte…

Św. Franciszek, Klara pozostają dla mnie tajemnicą. Zbliżałam się do niej, patrząc na przedmioty, które im towarzyszyły. To m. in. zgrzebne sukna, które wybrali i z którymi mogło spotykać się ich wystawiane na próby ciało. Chciałam ich dotknąć poprzez ten prosty, ale wymagający cierpliwości gest: tkanie.

 

Dorota Szczepanek Szczelina

Obiekt odwołuje się do doświadczenia pustelni, w których przebywał i modlił się św. Franciszek. Szczelina to miejsce w skale, surowe, intymne, w którym rozgrywa się to, co najważniejsze dla Franciszka, kontakt z Bogiem, przeżywanie Jego cierpienia. Obiekt ma cechy ikony, wyjątkowego przedmiotu kultu, który ma sugerować ważność tej relacji. 

 

Stanisław Wójcicki Światłoczułość

Prezentowana kompozycja to tryptyk, w którym destrukcja spotyka się z kreacją, a materialne ubóstwo staje się przestrzenią dla duchowego bogactwa. Trzy skromne, obiekty – wypalona deska, fotografia oprawki po rozbitej żarówce i rysunek opuszczonego ptasiego gniazda – prowadzą ze sobą intymny dialog o stracie, świetle i odradzaniu się życia.

·      Wypalona deska z dziurą – to materialny zapis rany i niszczycielskiej siły ognia. Czerń węgla symbolizuje ostateczny kres, jednak zieje w niej otwór – prześwit, przez który paradoksalnie zaczyna wpadać powietrze i przestrzeń. Pustka nie jest tu brakiem, lecz nowo otwartą możliwością; miejscem, przez które można dostrzec to, co niewidoczne, gdy struktura była nienaruszona.

·      Zdjęcie oprawki ze zbitą żarówką – uwieczniony na fotografii moment po katastrofie. To metafora utraconego źródła światła, nagłego mroku i kruchości ludzkich iluzji. Choć szklana bańka pękła, a techniczna funkcja przedmiotu ustała, sam akt sfotografowania tej destrukcji nadaje jej godność. Zbite szkło nie generuje już sztucznego światła, ale zaczyna odbijać światło zewnętrzne – to rzeczywiste, zastane.

·      Rysunek ptasiego gniazda – archetyp domu zbudowanego z najprostszych, porzuconych przez naturę drobin: suchych traw, gałązek. W kontekście wystawy gniazdo jest ostatecznym triumfem „bogatego ubóstwa”. Przenosi myśl do żłóbka. Pokornego gniazda. To konstrukcja powstała z niczego, na potrzebę chwili, która służyła podtrzymaniu najwyższej wartości – życia. Choć w doświadczeniu pustki emanuje pamięcią o cieple, schronieniu i bezpiecznym początku, daje również refleksję nad nieobecnością.

Konkluzja metafory:
Praca ta udowadnia, że prawdziwe bogactwo nie potrzebuje blichtru ani nienagannej formy. Kryje się ono w zdolności do przetrwania. Wypalona deska daje przestrzeń, rozbita żarówka uczy pokory wobec mroku, a ptasie gniazdo przypomina, że z resztek i ułomności zawsze można uwić dom. To pochwała egzystencji odartej ze zbędnego nadmiaru – czystej, surowej i przez to nieskończenie pięknej.

 

Stanisław Wójcicki

Stanisław Wójcicki/Rafał Solewski 

 

POST COMMENT

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *